خاتمي؛ مصدق يا فاطمي؟

 

 

محتمل، اين آخرين مطلبي است که پيش از اعلام نظر نهايي سيد محمد خاتمي، در مورد حضور يا عدم ‏حضورش در انتخابات رياست‌جمهوري آتي، خواهم نگاشت. مخاطب اين نوشتار هم شخص آقاي خاتمي و ‏حاميان حضور ايشان است، و هم آنهايي که به ديده‌ي ترديد و نقد، منتظر اعلام نظر او، و اي بسا مشتاق ‏شنيدن خبر «نامزد نشدن خاتمي»، هستند.‏

 

همه‌ي اخبار و شواهد نشان‌دهنده‌ي آن است که آقاي خاتمي بايد همين امروز و فردا، نظر نهايي خود را براي ‏نامزدي در انتخابات88 اعلام نمايد. مستقل از وجوه شخصي ترديدهاي ايشان (مانند آنچه که محمد عطريانفر ‏در مصاحبه‌اش با اعتمادملي شنبه 12بهمن ابراز کرده، و از مخالفت شديد نزديکان و خانواده‌ي ايشان با ‏حضور مجدد در رقابتي ديگر، خبر داده است)؛ دو شرط اعلام شده از آقاي خاتمي، همچنان مهم‌ترين عناصر ‏در اتخاذ تصميم نهايي ايشان است.‏

 

شرط نخست، توافق با مردم بر سر خواسته‌ها و برنامه‌ها و اصلاحات، است؛ که فردا گروهي بر او خرده ‏نگيرند که کوتاه آمده، يا آهسته رفته، يا مماشات کرده، يا محافظه‌کاري مي‌کند و...‏

 

شواهد متعدد و گسترده‌اي وجود دارد که لايه‌هاي گوناگون اجتماعي هوادار اصلاحات و آقاي خاتمي و ‏ديدگاه‌هايش، به حوزه‌ي تعلق مشترکي رسيده‌اند. مخالفان و منتقدان تند حضور خاتمي نيز البته حق دارند که ‏در پي نامزدي ديگر روند يا در انتخابات شرکت نکنند.‏

 

شرط دوم خاتمي، امکان پيشبرد برنامه‌ها و وعده‌هايش در ساخت قدرت بود. آشکار است که او در اين مدت، ‏کدهاي متعدد و مهمي براي ارزيابي نهايي گرد آورده است؛ ديدار با رهبري نظام سياسي، البته واجد آخرين ‏‏«پيام»ها بوده است.‏

 

آشکار است که خاتمي، و تيم همراه و مردم علاقمند به او و ديدگاه‌هاي اصلاحي و برنامه‌هايش، راه آساني در ‏پيش نخواهند داشت؛ اما مگر تاريخ اصلاحات در ايران، برکنار از اين سختي‌ها و چالش‌ها و هزينه‌ها بوده ‏است؟

 

از قائم مقام فراهاني تا ميرزا تقي‌خان اميرکبير، و از دکتر محمد مصدق تا مهندس مهدي بازرگان، ‏شاخص‌ترين چهره‌هاي اصلاح‌طلب در تاريخ تحولات اجتماعي-سياسي معاصر ايران، پيوسته در چالش با دو ‏نيروي مخالف و منتقد داخلي بوده‌اند: مقاومت و کارشکني سودجويان و برخورداران از قدرت در برابر ‏اصلاحات؛ و حرکت‌هاي فراتر از جغرافياي زمان و مکان، و شعارها و خواسته‌هاي سنگين‌تر از توان ‏جامعه.‏

 

آنچه شخصيت‌هاي سياسي پيش گفته را در تاريخ سياسي ايران، ماندگار مي‌سازد، از يک‌سو به عزم و اراده‌ي ‏آنان در پي‌گيري اصلاحات مربوط است، و از سوي ديگر، به کنش واقع‌بينانه و توام با تحليل عميق و ‏همه‌جانبه از مولفه‌ها و نيروهاي موثر در ساخت قدرت، پتانسيل‌هاي جامعه، و وضع ايران در مناسبات ‏بين‌المللي.‏

 

اينان (قائم مقام، اميرکبير، مصدق و بازرگان) نيروهايي آزادي‌خواه، دموکراسي‌طلب بودند که آرزوي ‏پيشرفت و ترقي ايران و رفاه ايرانيان را در سر داشتند. با چنين آمالي، پا در زمين سخت و سرد و خشن و ‏بي‌روح سياست نهادند، و کوشيدند به سهم خود و به قدر توان خويش، گامي فراپيش نهند. آن بزرگان، البته از ‏خيال‌پردازي‌ها و شور جوانان، در فاصله‌اي محسوس بودند؛ مي‌دانستند که «ره صد ساله» را «يک شبه» ‏نمي‌توان پيمود. چنين است که پيرمرد آزاده (مصدق) شور و خروش و آتشين‌مزاجي صادقانه و ‏ميهن‌دوستانه‌ي شهيد راه وطن (دکتر سيد حسين فاطمي) را صبورانه تحمل مي‌کند. مصدق برنامه‌هاي محدود ‏و مشخص خود را به‌گونه‌اي زيربنايي تعقيب مي‌کند (ملي کردن نفت، و برگزاري انتخابات آزاد و سالم) و در ‏کنار آنها، شوراها را بسط مي‌دهد، توليد و صنعت و کار را نهادينه مي‌سازد، اصلاحات اجتماعي و فرهنگي ‏را تعقيب مي‌کند و ... و مي‌کوشد ذيل نظام سلطنتي و مشروطه، قدرت را تا حد امکان، «مشروط و پاسخگو» ‏سازد.‏

 

در ميزان و عمق پايبندي و وفاداري دکتر مصدق به آرمان‌هايش، به سختي مي‌توان ترديدي روا داشت؛ او ‏اصلاح‌طلبي راديکال و اصول‌گرا -به معناي دقيق کلمه- بود؛ اما اصلاحات را در چهارچوب نظام سياسي و ‏در حجم و ابعاد واقعيت‌هاي جاري آن، پي‌مي‌جست.‏

 

آن بخش از مخالفان و منتقدان خاتمي که او را در قامت «دکتر فاطمي» مي‌خواهند و مي‌جويند، يا ‏نامزد/نامزدهايي ديگر را با کاراکتري «فاطمي»وار مي‌پسندند، بد نيست که نيم‌نگاهي نيز به جامعه بيافکنند؛ ‏و ياد آورند که پس از توقيف فله‌اي مطبوعات در بهار 79 و در اوج شور و نشاط اصلاحات، واکنش جامعه ‏چه کيفيت و خروجي در بر داشت... ‏

 

‏«سوزن»ي به خود و «جوالدوز»ي به ديگران... انصاف مي‌بايد.‏

 

جاي خرسندي است که تجربه‌ي چهار سال مديريت محمود احمدي‌نژاد و يارانش (از هاشمي‌ثمره تا کردان، و ‏از محصولي تا علي‌آبادي) لايه‌هاي گوناگون جامعه را تا حد زيادي، «واقع‌بين» کرده و توقعات آنان را از ‏اصلاحات، «زميني‌تر» ساخته است. نگارنده بر اين باور است که اينک بيش از پيش، الگوي سياست‌ورزي ‏مصدقي - و نه فاطمي‌اي- مورد توجه کنشگران سياسي و مدني قرار گرفته است.‏

 

شخص آقاي خاتمي بايد مستظهر به اين رويکردِِ غالب شده و گسترش يافته، با حداکثر اعتماد به‌نفس و ‏اطمينان خاطر، و متوکلانه و مومنانه، پاي در راه سخت نهد. ملت ايران، اين «جانبازي» و «ايثار» را از ياد ‏نخواهد برد؛ شک نيست که خاتمي به عرصه‌ي دشوار و پرهزينه‌اي وارد خواهد شد؛ اما آيا گريزي از آن ‏هست؟ خوانندگان اين يادداشت را به گفتار پرمغز استاد مصطفي ملکيان ارجاع مي‌دهم؛ تکليفي اخلاقي بر ‏دوش جان «خاتمي» و تمامي اصلاح‌طلبان و روشنفکران و نخبگان متعهد و مسئول اين ديار، بار شده است؛ ‏پرسشي که شرايط ناگوار ايران امروز وچشمان منتظر و ملتهب اکثريت مردم ايران، هر پاسخي جز «آري» ‏و حضور فعال و فوري را، پس مي‌زند. اين «آري» البته به معناي قبول مسئوليت و آمادگي براي پرداخت ‏هزينه‌هاي نه‌چندان اندک است؛ براي خاتمي و تمامي جبهه اصلاحات. و مگر دموکراتيزاسيون بدون صرف ‏هزينه، ميسر و ممکن است؟ ‏

 

البته، کنش عقلاني حکم مي‌کند که «واقع‌بينانه» و با محاسبه‌ي «هزينه- فايده» راهي مسير شد؛ و البته از ‏همين زاويه است که راهبرد مصدق بر کنش فاطمي، ترجيح داده مي‌شود. خاتمي را نيز به تعقيب راه ‏اصلاح‌طلبان بزرگ تاريخ ايران فرامي‌خوانيم و در همان کادر «تعريف» مي‌کنيم.‏

روزآنلاین  مرتضي کاظميان - دوشنبه 14 بهمن 1387 برابر 02 فوریه 2009